زهکشی برای جمعآوری و هدایت آب‌های سطحی یا زیرزمینی به کار می‌رود؛ نوع شبکه و محل تخلیه، معیارهای انتخاب لوله را تعیین می‌کنند.
زهکشی سه کاربرد متفاوت است
کلمه «زهکشی» سه کار جدا را پوشش می‌دهد و انتخاب لوله در هر سه یکی نیست. زهکشی سطحی و رواناب، آب باران را از معبر و محوطه جمع میکند و دبی اوج لحظه‌ای بالایی دارد. زهکشی کشاورزی، سطح آب زیرزمینی مزرعه را پایین نگه می‌دارد و جریانش کند و پیوسته است. زهکشی سازه و راه هم آب پشت دیوار حائل یا زیر بستر راه را تخلیه میکند تا فشار آب و نشست ایجاد نشود.
لوله مشبک یا بدون منفذ
این تفکیک، اصلی‌ترین تصمیم است. در بخشی که آب باید از خاک وارد لوله شود — زهکش مزرعه، زیر بستر راه، پشت دیوار — لوله مشبک لازم است. در بخشی که آب جمعشده صرفاً منتقل میشود تا به محل تخلیه برسد، لوله بدون منفذ باید به کار رود؛ استفاده از لوله مشبک در این بخش یعنی آبی که با زحمت جمع کرده‌اید دوباره در مسیر به خاک برمیگردد. یک شبکه زهکشی درست، معمولاً هر دو را در بخش‌های مختلف دارد.
فیلتر: چیزی که عمر زهکش را تعیین میکند
زهکشها معمولاً با خرابی لوله از کار نمی‌افتند؛ با پر شدن از ذرات ریز خاک از کار میافتند. به همین دلیل لوله مشبک باید در پوشش فیلتر — ژئوتکستایل یا غلاف الیافی — و درون مغزه شن یا مصالح دانه‌بندی‌شده قرار بگیرد. انتخاب نوع فیلتر به بافت خاک بستگی دارد: در خاک ریزدانه و رسی، فیلتر نامناسب خودش گرفته میشود و زهکش را بی‌اثر میکند.
انتخاب قطر بر اساس دبی اوج رواناب
در زهکشی سطحی، مبنای انتخاب قطر، دبی اوج رواناب برای دوره بازگشت مورد نظر پروژه است — نه متوسط بارندگی سالانه. چون خط ثقلی است، ظرفیت واقعی خط را شیب اجراشده تعیین میکند: کاهش شیب برای کم کردن عمق حفاری، ظرفیت را به‌شدت پایین می‌آورد.
چرا پلی اتیلن در زهکشی
- خط جوشی درز ندارد، پس ریشه گیاه و ذرات از محل اتصال وارد نمی‌شوند
- در خاک مرطوب و اسیدی خورده نمی‌شود، برخلاف فلز و بتن
- سبک است و در قطعات بلند حمل میشود، یعنی سرعت اجرای بالا در ترانشه‌های طولانی
- انعطاف‌پذیری آن با نشست خاک زهکش‌شده سازگار است و خط نمی‌شکند
محل تخلیه را از اول مشخص کنید
رایج‌ترین خطای اجرایی در زهکشی این است که شبکه اجرا میشود ولی نقطه تخلیه پایین‌تر از خط نیست یا در فصل پرآبی خودش زیر آب می‌رود. در این حالت خط پر می‌ماند و زهکشی متوقف میشود. تراز خروجی و وضعیت آن در بدترین حالت فصلی باید پیش از طراحی شبکه تثبیت شود.
ملاحظات طراحی
- ظرفیت هیدرولیک
- دوام در خاک
- سرعت اجرا
سوالات متداول
- لوله زهکشی با لوله فاضلاب چه فرقی دارد؟
- کاربرد و مقررات تخلیه. زهکشی آب سطحی و آب زیرزمینی را هدایت میکند و میتواند لوله مشبک باشد تا آب وارد آن شود. فاضلاب جریان آلوده بهداشتی است، باید کاملاً آببند باشد و به تصفیهخانه برود. این دو شبکه را نباید به هم وصل کرد.
- لوله مشبک را در کدام بخش شبکه بگذارم؟
- فقط در بخش جمعآوری، یعنی جایی که آب باید از خاک وارد لوله شود. خط انتقالی که آب جمعشده را به محل تخلیه میبرد باید بدون منفذ باشد، وگرنه بخشی از آب در مسیر به خاک برمیگردد.
- زهکش پلی اتیلن چقدر عمر میکند؟
- خود لوله در خاک عمر طولانی دارد چون نمیپوسد. آنچه عمر عملی سیستم را تعیین میکند فیلتر و مغزه شن اطراف لوله است؛ زهکشها معمولاً با گرفتگی از کار میافتند، نه با خرابی لوله.
- آیا میتوان زهکش را به خط فاضلاب وصل کرد؟
- از نظر فنی و معمولاً از نظر مقرراتی خیر. ورود رواناب باران به شبکه فاضلاب، در بارندگی ظرفیت شبکه و تصفیهخانه را اشباع میکند و باعث پسزدن فاضلاب میشود.